Ibraahim (NNKH) miyuu u allabariyey Ismaaciil ama Isaaq ?

Inta badan saaxiibadeey, markii aannu ka wada hadalno allabariga Nebi Ibraahim (NNKH) ee willkiisa, ayaa shaaca ka qaaday in wiilkaasu uu ahaa kii lagu allabaryi gaaray ahaana Hasraat Ismaaciil (ama Ishmael) – wiilkii weynaa ee Nebi Ibraahim (NNHK) ay u dhashay Xaagaar, oo aan ahayn Isxaaq (Isaac),wiilkii yaraa ee Sahra (saarah). Sidaa daraadeed, aad baa ula yaabay markii aan ka akhriyey qaybo ka mid ah Quraanka arrintan. Markii aan tusay tan saaxiibadeey iyaguna sidoo kale waxay noqdeen kuwo aad ula yaabay. Sidaas hadaba maxay leedahay? Calaamadii 3 ee Ibraahim.  Waxaan eegay dhacdadan muhiimka ah, oo waxaan soo qaadan qaybtan oo dhan Ka yimid Kutubtii: Calaamadii 3 ee Ibraahim. Waxaan ku celinayaa Ayaada gaarka ah mar kale halkan

Markaas, marka (ina) gaaray (da’da) (dhab ah) isaga la shaqeeyo, waxa uu yiri: “O wiilkayga, waxaan arkaa in aragtida aan kuu bixisaan allabari:! Hadda arag waxa uu yahay kaa view” (The ina) ayaa yiri: “aabow samee sidii lagu faray, waxaad heli doontaa, hadduu Eebe doono inaan kamidnoqdo kuwa samree (Al-Saffat 37: 102)!

Waxaad arki kartaa in magaca wiilka aan lagu sheegin qaybtan la xiriira allabariga wiilkii Ibraahim (NNKH). Sidaas aawadeed arrintani waxay noqotay mid lagu wareero. Marka wax wareer uu jiro waxaa fiican in la sameeyo baaritaan dheeraad ah, oo dhamaystiran iyo daraasad waxbarasho. Haddii aad ka raadino guud ahaan Quraanka oo dhan, markii Nebi Ismaaciil (ama Ishmael) lagu sheegay magiciisa waxaan ka arki karnaa in magaciisa lagu sheegay 12 jeer. In laba ka mid ah isaga keligii uu yahay kan kaliya la odhan karo in lagu sheegay oo lagula sheegay Ibrahim aabbihiis (2:125, 2:127). Shan ka mid ah waxaa lagula sheegay Ibraahim iyo walaalkiis Isaaq (3:84, 4,163, 2:133, 2:136, 2:140).  Shanta kale waxaa lagu sheegay isaga oo aan aabbahiis Ibraahim sheegin, laakiinse waxa uu qoraalka kula jiraa nebiyadii kale (6:86, 14:39, 19:54, 21:85, 38:48).  Labada jeer ee lagu xusay keligiis aabbihiis Ibraahim (NNKH) baa lagu xiriiriyey ayaad ka arki kartaa in ay ka hadlayaan dhacdooyinka kale oo la xiriira salaadda – ee aan ahayn allabari.

Xusuusnow ka yeeley baydka meel shirka ragga iyo meel nabad ah, oo ciidankii reer Ibraahim meel lagu tukado inaad qaadato; waxaana kula ballamay Ibraahim iyo Nabi Ismaaeiil, wuxuu u sheegay inay u Daahirina Gurigayga kuwa ku koobayaan ku wareegsan, ama u isticmaalo sidii dib u gurasho ah, ama u sujuudin, ama u Sujuuda (Dhexdeeda Salaadda). (The Cow: 125)

Xusuusta Ibraahim iyo Nabi Ismaaeiil iyagoo aasaaskii House ee (Iyada oo salaadda this) sara kiciyey: “Eebow (adeeggan) naga aqbal:!. Waayo, waxaad tahay All-Maqalka, wax walba og (The Cow: 127)

Sidaa darteed Quraanka marnaba laguma qeexin in ay ahayd Ismaaciil kii lagu imtixaamay allabarigii, waxa kaliya oo ay leedahay ‘wiilkii’. Sidaas daraadeed maxaa loo aaminsan yahay in ay ahayd Ismaaciil oo lagu tijaabiyey allabarigii?

 Falaqayntii Allabariga ee Wiilkii Ibraahim

Yuusuf Cali (oo aan turjumaadiisi ee Quraanka aan isticmaali doono) waxa uuna yahay qof aad loo tixgeliyo faallooyinkiisa ee Quraanka iyo sidoo kale turjumaadiisaba. Faallooyinkiisa waxaa laga heli karaa http://al-quran.info

Qormooyinkan ku saabsan qaybta allabariga (ka yimid al- Saffat taasoo aanu ku isticmaalnay Calaamadii 3 ee Ibraahim) waxaad ka heli doontaa labadan qormooyin soo socda oo wiilka lagu allabari lahaa.

4071  Tani waxa ay ahayd dalkii barwaaqaysanaa ee Suuriya iyo Falastiin. Wiilkan sidaas ku dhashay, innagoo raacayna xeerkii Muslimka, wiilkii hore u dhashay ee Ibraahim,viz., Ismail. Magaca laftiisa waxa uu ka yimid Saamiya, la maqlo, maxaa yeelay, Ilaah wuu maqlay salaadda Ibraahim (aayadda 100). Ibraahim da’diisu waxay ahayd 86 jir markii uu Ismail dhashay (Bilowgii.16:16).

4076 Annaga sida aan u aragno waxaa loo barbar dhigi karaa Yuhuudda – Misiixiyiinta waxay ka qabaan wakhtigan. Dhaqanka Yuhuudda, si ay u ammaanaa laanta yar ee qoyska (ka yimid Isxaaq), awoowaha Yuhuudda dhalay, ka gedisan laanta weyn, ka yimid Ismaaciil, awoowaha Carabta, waxaa loola jeedaa allabarigan Isxaaq (Bilowgii.22:1-18). Haddaba hadda Isxaaq waxa uu dhashay markii Ibraahim uu ahaa 100 sano jir (Bilowgii 21:5), halka Ismaaciil uu u dhashay Ibraahim markuu Ibraahim uu ahaa 86 sano jir (Bilowgii.16:16). Sidaas daraaddeed Ismaaciil 14 sano ayuu ka weynaa Isxaaq. 14kii sano ee hore, uguna horreeyay Ismaaciil ayaa ahaa wiilkiisa kaliya ee Ibraahim; waqtina ma uusan ahayn Isxaaq wiilka keliya ee Ibraahim. Weliba, hadaan ka hadalno allabarigii, Axdiga Hore wuxuu leeyahay (Bilowgii. 22: 2) ‘Wuxuu ku yidhi, kaxee Hadda wiilkaaga, wiilkaaga keligiis ah Isaaq, kii aad jeceshahay, oo waxaad la tagtaa dalka Moriyaah; oo waxaa isaga u bixisaa halkaas allabari… ”

Sababta kaliya ee aragtidan in uu yahay Ismaaciil oo uusan ahayn Isxaaq lagu allabari waayey waa ku saleeyay ‘dhaqan Muslim’. tixraac ahna oo uu ku sameeyay Qormooyinkii Quduuska ahna ma uu jiro.  Yusuf Ali qoraalkiisii labaad waxa uu ku dooday mar haddii Tawreed leeyahay ‘kaxee wiilkaaga, wiilkaaga keligiis ah Bilowgii 22:2) iyo Ismaaciil oo ahaa 14 sano mid ka weyn, ka dibna Ismaaciil kaliya ayaa loo bixin karaa allabari maadaama uu yahay ‘wiilkaaga keligiis ah’. Laakiin waxa uu iska indhatirayaa xaqiiqada ah in markii hore, sida ku qoran Bilowgii 21, Ibrahim (NNKH) diray Ismaaciil Iyo Xaagaar una diray meel shishe ay sabab u ahayd xiisada ka dhex aloosan qoyskiisa. Sidaas darteed, Bilowgii 22 Isxaaq wuxuu ahaa dhab ahaantii ‘wiilkaaga keligiis ah’,  tan iyo Ismaaciil baa lagu faqooqay. Tan waxaa lagu sharaxay faahfaahin dheeraad ah qoraalkayga halkan lagu daabacay.

Wiilkii Ibraahim baa lagu allabaryi jiray: Markhaati furida Tawreedka

Sidaas aawadeed Quraanku ma sheegin wiilka uu yahay, laakiin Tawreedka waa mid aad ugu cad. Sida aad ka arki karto Kitaabka Quduuska ah,  Bilowgii 22  ayaa sheegaya Isxaaq magaciisa lix jeer oo kala duwan (22:2,3,6,7 (2 jeer),9).

 Tawreedka waxaa taageeray Nabi Maxamed (NNKH) 

Taasi Tawreedka sida aynu u leenahay maanta waxaa taageeray Nabi Maxamed (NNKH), waa mid aad ugu cad kana yimid Xadiisyadda. Qoraalkayga halkan lagu daabacay sheegaya dhowr xadiis, mid ka mid ah oo dhigaya in

Qisadii Abdullah Ibn Cumar: group ..A Yuhuudda u yimid oo ku casuumay Rasuulka Alle (SCW) in Quff. … Waxay ku yidhaahdeen: ‘AbulQasim, mid ka mid ah ragga ayaa ka sinaysatay qof dumar ah, sidaa darteed, Ninkanu xukunka iyaga ku soo kor ‘. Waxay kooxda kaalinta barkin ah Rasuulka Alle (SCW) oo ku dul fadhiisatay oo wuxuu ku yidhi: “keena Tawreed”. ka dibna waxaa loo keenay. Ka dibna wuxuu ku noqday barkin hoosta isaga iyo kaalinta Tawreed waxa on isagoo leh: “. Waxaan rumeysan yahay adiga iyo isaga yaa kaa shaaca ka qaaday” sunankiisa Abu Daawuud Book 38, No. 4434:

Tawreedka waxaa taageeray Nabiga Ciise Masiix (NNKH)

Nebi Ciise Masiix (NNKH) waxa uu sidoo kale taageeray Tawreedka siday maanta tahay sida aan ku aragnay qoraalkayga la daabacay sida uu xaqiijiyay in buugaagta ugu horeeysay waxay inoo ahaayeen kuwo inoogu muhiimsan. Mid ka mid ah xigashoooyinkiisa maqaalkaas ayaa sheegay in

18 Runtii waxaan idinku leeyahay, Intaan cirka iyo dhulku idlaan, xaraf ama dhibic keliya ka idlaan mayso sharciga ilaa ay wada noqdaan. 19 Sidaa darteed kii jebiya qaynuunnadan kuwa ugu yar midkood, oo sidaas dadka u bara, waxaa loogu yeedhi doonaa kan uga yar boqortooyadii jannada, laakiin kii yeela oo bara, waxaa loogu yeedhi doonaa kan weyn boqortooyadii jannada. (Matayos 5: 18-19)

Digniinta: Marna yuusan Dhaqanku ka badan Tawreedka

Sidaas ma noqon lahayd xigmad taam ah in si fudud fekir ka soo saaro Buuggaagtii Muuse (Moses) dhaqan kasta aawgiis. Dhab ahaantii, Nebi Ciise Masiix ayaa si xoogan u dhaleeceeyay Yuhuuddii wakhtigaas joogtay sababtoo ah waxay wax walba ka hormariyeen ‘dhaqankii’xeerkoodii. Waxaan ka arki karnaa in khilaafkuu la galay hoggaamiyayaashii Yuhuudda inuu iyaga ku yidhi:

Wuu u jawaabay oo ku yidhi, Idinkuba maxaad amarkii Ilaah uga gudubtaan xeerkiinna aawadiis? Waayo, Ilaah wuxuu amray, Aabbahaa iyo hooyadaa maamuus, oo Kan aabbihii ama hooyadii caayaa, dhimasho ha ku dhammaado. Laakiin waxaad leedihiin, Kan aabbihii ama hooyadii ku yidhaahda, Wixii aan idiin tari lahaa, hadiyad baan Ilaah ugu bixiyey, aabbihii ama hooyadii maamuusi maayo. Xeerkiinna ayaad erayga Ilaah ku buriseen. Labawejiilayaalow, Isayos aad buu wax idiinka sii sheegay markuu yidhi, (Matayos 15: 3-7)

Digniintani ee Nebiga waa mid aad u cad in marnaba fariintu Tawreed burburin ‘dhaqanka’ aawgiis.

Maragfuridda ee Maanta Tawreedka ayaa taageeraya Buuggag ee Badda Dhimatay

Jaangooyada tusmo ah soo socda waxay muujinaysaa in taariikhaha qoraal gacmeedyada horrayn jiray ee Tawreed, (taas oo ah mid ka mid ah mabaadiida ugu weyn ee loo isticmaalo in canbaaraynta qoraal ahaaneed – sayniska ee go’aaminta isku halaynta ee buug – fiiri qoraalkayga lagu daabacay halkan), taariikhda Buuggag Badda Dhimatay 200 B.C. Taas macnaheedu waa in Tawreedka labada Nabi Maxamed (NNKH) iyo Nabi Ciise Masiix (NNKH) ayaa la tilmaamayaa in uu yahay dhab ahaan la mid ah sida aan maanta u isticmaalno.

Tani waa mid qiimo inoo leh innagoo dhan si aynu dib ugu noqono Kutubta. Haddaba, waxaan dhisi karnaa aasaaska ogaynta wixii nebiyaddu ay sheegeen intii aan noqon kuwo wareersan.

Qoraaladii hore ee Bible maanta - ka waqti dheer ka hor
Qoraaladii hore ee Bible maanta – ka waqti dheer ka hor

Saxiix 1 ee Ibraahim: Duceeyey

Ibraahiim! Waxaa sidoo kale loo yaqaanay Abraahaam iyo Aabraam (NNKH).  Dhamaan saddexda diimood waxay aaminsan yihiin jiritaanka Eebbe Yuhuudda, Masiixiyada iyo Islaamku waxay u arkaan mid mudan in la raaco. Carabta iyo Yuhuudda maanta dunida korkeeda ku nool waxay raadraac abtirsi isirnimo ka soo jeedaan wiilashiisa Ismaaciil iyo Isaaq.   Oo wuxuu kaloo muhiim u yahay faraca nabiyadda Eebbe maxaa yeelay waa aayaadka aasaaska oo dhan nebiyaddii kale. Sidaas maxaa ku jiray oo uu lahaa, sameeyey, ama uu ogaa in loo oggol yahay in isaga ay ku leeyihiin door xitaa nebiyadii uu ka mid ahaa? Jawaabta tani waa mid aad muhiim u ah in aan eegi doonaa calaamada Ibraahim (NNKH) qaybo badan oo. Riix halkan inay akhriyaan calaamada Quranka iyo Tawreedka.

Waxaan ku aragnaa ayad ka mid ah Quraanka in Ibraahim (NNKH) wuxuu ahaa in ay leeyihiin ‘Qabiilo’ dad ah isaga ka soo farcamidoonaa. Dadkani ka dibna ahaayeen kuwo lahaan doonaa ‘Boqortooyo weyn’.  Laakiin nin waa in uu haystaa ugu yaraan hal inan inta uusan yeelan ‘qabaa’ilo’ dad ah, iyo sidoo kale waa inuu haystaa meel ka hor inta dadkaasi yeelan karaan ‘Boqortooyo weyn’.

Ballan u qaaday Ibraahim (NNKH)

Mariska Tawreed (Bilowgii 12: 1-7) Muujinaysaa sida Eebbe u sii socotay fulinta dhamaystirran ee ‘qaboolooyinka’ iyo ‘Boqortooyadda weyn’ ka imaanaya Ibraahim (NNKH). Eebe isaga u yaboohay yabooh run ah oo uu aasaas u yahay qorshihiisa uu mustaqbalka. Ina keena aynu dib u dheehanee iyadoo sii faahfaahsan. Waan aragnaa in Eebbe ku yidhi Ibraahim:

2 “Waxaan kaa dhigi doonaa quruun weyn, oo waan ku barakayn doonaa; Waxaan ka dhigi doonaa magacaaga mid weyn, oo waxaad noqon doontaa barako. 3 oo waan barakayn doonaa kuwa kuu duceeya, kan ku habaarana waan habaari doonaa; oo qabiilooyinka dhulka oo dhammu la adigay kugu barakoobi doonaan

Weynaanta of Ibraahim

Dad badan ayaa maanta dunida galbeedka ah meesha aan annigu hadda ku noolahay ayaa iswaydiinaya yaab haddii ay jiraan waa Ilaah, iyo sida mid ogaan karaa haddii run ahaantii Isagu isku muujiyey si toos ah Tawreedka. Haddaba horteena waa yabooh, qaybo ka mid ah oo aan xaqiijin karno.  Ugu dambayntan ayaa muujinaysa qoraal in Eebbe si toos ah ugu ballanqaaday Ibraahim (NNKH) in ‘waxaan ka dhigi doonaa magacaaga mid weyn‘. Halkan waxaan joognaa qarnigii 21aad haddana magaca Ibraahim/Abraahiim/Aabraam waa mid ka mid ah magacyada ugu badan ee adduunka taariikhdiisa laga aqoonsan yahay.  Yaboohan waxa uu macno iyo taariikh ahaanba  noqday mid rumoobay. Nuqulkii ugu horreeyey ee Tawreedka jira maanta waa ka Badda Dhimatay taasoo ah taariikhda ilaa 200-100 B.C (eeg Maqaalkayga haddii Sunnadda ka marag ah beddelid Tawreed, Zabuur, & Injil ama may). Taas macnaheedu waa in yaboohaasi leeyahay, ugu yaraan, la qoraal tan iyo wakhtigaas. Oo weliba waagaas qofka iyo magaca Ibraahim si fiican looma aqoon – oo kaliya in yar oo Yuhuudda kuwaasoo raacay Tawreed.  Oo weliba sababtoo ah waxaan maanta ogaanay weynaanta magaciisa waxaan ka arki karnaa in fulintu ay timid oo keliya ka dib markii hoos lagu qoray, aan kahor ahayn.

Sidaas qaybtan oo ku saabsan ballantii Ibraahim ayaa hubaal ah in ay dhacday, sida iska cad waa in xitaa kuwii gaaloobay, taasina waxay na siinaysaa kalsooni weyn si ay u fahmaan qaybaha ka haray yaboohii Eebbe ee Ibraahim. Aan sii wado si ay u bartaan.

Barakayn

Mar kale, waxa aan arki karnaa yabooha ‘quruunta weyn’ oo ka soo jeeda Ibraahim iyo ‘barakadii’ Ibraahim. Laakiin waxaa jira wax kale iyo sidoo, barakada ma ahan oo keliya Ibraahim sababtoo ah waxay leedahay “dadka dhulka oo dhammu adigay kugu barakoobi doonaan” (Iyada oo loo marayo Ibraahim). Tani waa in ay adiga iyo anniga inaga dhigtaa in aan kor u fadhiisano iyo weliba aan foojignaano. Maxaa yeelay, adiga iyo anniga waxaan ka mid nahay ‘dhamaan dadka ku nool adduunka’ – iyadoon aan loo eegayn diinteenna, qoomiyadda aan ka soo jeedno, meesha aan ku nool nahay,halka aan bulshadda kaga beeganahay, ama afka aan ku hadalno. Ballanqaadkan waxaa ka mid ah qofkasta oo nool maanta! Inkastoo diimaheenna kala duwan, qowmiyadaha iyo afafku ay kala qaybiyaa dadka keena khilaaf, kanu waa ballantii aan ka gudbi lahayn waxyaalahan inta badan inna kala fogeeya. Sidee? Goorma? Waa maxay nooca barakadu? Tani si cad shaaca loogama qaadin laakiin calaamadan ka dhalatay yabooha waa mid macno ku samaynaysa adiga iyo aniga loona marayo Ibraahim (NNKH). Oo tan iyo markii waxaynu og nahay in qayb ka mid ah yaboohaasi rumoobay, waxaa leenahay kalsooni in qaybta kale ee ina khuseysaa sidoo kale yeelan doonaa fulin cad dhamaystir  – waxa keliya oo aan u baahanay si aan u helno furaha una furno.

Laakiin waxaan dareemi karnaa in markii Ibraahim helay ballantii uu adeecay Eebbe iyo…

“Markaasaa Aabraam tegey sidii Rabbigu isaga u sheegay” (v. 4)

Joqraafiga safarkii Ibraahiim
Joqraafiga safarkii Ibraahiim

Intee in le’eg buu ahaa safarkani ku aadan dhulkii ballanqaadka? Joqraafiga halkani waxa uu muujinayaa socdaalkiisii. Waxa uu asal ahaan ku noolaa Uur (maanta loo yaqaan Koonfurta Iraaq) oo u dhaqaaqay Xaaraan (Waqooyiga Iraaq). Ibraahim (NNKH) ka dibna waxa u socdaalay meesha waagaas loo yaqaanay Kanaan. Waxaad arki kartaa in tani ay ahayd safar dheer.  Waxa uu ku safray awr, faras ama dameer sidaa darteed waxay ku qaadatay bilooyin faro badan.   Ibraahim waa uu ka soo tagay qoyskiisa, noloshiisa raaxada leh ee (Mesobotamiya waqtigana ahaa xaruntii ilbaxnimada), ammaankiisa iyo in uu u safro dhul shisheeye oo uusan aqoon. Markaasaa waxaa taas, Tawreed inoo sheegayaa, markii uu ahaa 75 sanno jir!

Allabariyo xoolo sidii Nabiyadii hore

Tawreed ayaa sidoo kale waxa uu inoo sheegayaa markii Ibraahim (NNKH) ku yimid Kanaan si nabad ah:

“Sidaas daraadeed ayuu halkaas meel allabari Rabbiga uga dhisay meel“(v. 7)

Meesha allabariga waxay noqon doontaa meesha, sida Haabil iyo Nuux Isaga ka hor, wuxuu bixiyey allabaryo dhiiga xoolaha ah oo uu u bixiyey Eebbe hortiis.  Waxaan u aragnaa in ay tani tahay qaab ka mid ah sida nebiyadii u caabudi jireen Ilaah.

Ibraahim (NNKH) waxa uu halis geliyey noloshiisa isagoo markaas ku jiray intii ugu dambaysay noloshiisa oo uu u safro dhulkan cusub. Laakiin in uu sidaas sameeyo wuxuu uu gudbiyey yabooha Eebbe in la barakeeyo iyo in barakadu umad kasta gaarto. Taasina waa sababta uu sidaas muhiimka noogu yahay. Laakiinse calaamadiisu halkan kuma dhamaato. Waanu sii wadaynaa Calaamada 2 ee Ibraahiim qoraalkayaga kuxiga.