Sabuurka Waxaa loo soo xiray iyada oo loo ballan qaaday diyaarinta soo socoto.

Suuradda al-Mudaththir (Surah 74 – Midkii Dhintay) ayaa sawiraya nebigii PBUH oo ku duudduuban guntigiisa isagoo siinaya digniino ku saabsan Maalinta Qiyaame ama xukunka.]

 Kaaga dharka isku daboolayow, Kac iyoEebahaana isagaa kaynay 

Suuradda al-Mudaththir 74: 1-3

Marka la afuufo suurka, Maalintaasu waa maalin uur daran.

Suuradda al-Mudaththir 74: 8-10

 Suuradda Al-Kafirun (Suuradda 109 – Gaaladu) waxay sawirayaan nebiga PBUH oo si cad ugu yeeraya dariiq ka duwan kuwii gaalada.

 Waxaad dhahdaa (Gaaloow) anigu caabudin maayo waxaad caabudid. Ee miyaydaan caabudin waxaan caabudiyee, umana noqonaysid waxaan caabudno waxaad caabudaysaan. Aniguna aniga ayaa ah diinteyda.

Suuradda Al-Kafirun 109: 1-6

Sabuur wuxuu xirayaa isagoo tixraacaya Nebi Ilyaas PBUH oo isagu si sax ah u sameeyay sida Surah al-Mudaththir iyo Surah al-Kafirun lagu tilmaamay. Laakiin Zabuur sidoo kale waxay rajeyneysaa imaatin kale oo Nebi la mid noqon doona oo Eliyaasna qalbiyadeenna u diyaarin doona. Waxaan u naqaanay inuu yahay Nebi Yaxye PBUH.

Imaatinka Nebi Yaxye (PBUH) ayaa la sii sheegay.

 Waxaan soo aragnay astaanta ah addoonka ,kaasoo ah adoonkii la balan qaaday inuu imaanayo. Laakiin ballan qaadkan oo dhan ee ku saabsan imaatinka  ayaa noqotay suaal isku dheeli tiran oo muhiim ah. Ishacyaah 53 wuxuu ku bilaabay su’aal isagoo leh:-

Kumaa rumeeyey fariinteenna…?

Ishacyaah 53: 1a

Ishacyaah (PBUH) wuxuu sii saadaaliyay in Addoonkan aan si dhaqso ah loo rumaysan doonin, dhibaatadu kuma xirnayn farriinta ama calaamadaha addoonka maxaa yeelay waxay noqon doonaan kuwo sax ah waqtiga ay ku socdaan wareegyada ‘Toddobada’ sidoo kale magac iyo tilmaamid ama cayimidda ‘waa laga goyn doonaa’. Dhibaataduna ma ahayn mid wadata calaamado ku filan. Maya dhibaatadu waxay ahayd iyadoo quluubta dadka adkayd.  Sidaa daraadeed qofbaa loo baahnaa inuu yimaado ka hor inta uusan imaanin adoonka si uu dadka ogu sii diyaariyo imaatinkiisa. Sidaa  aawadeed  nebi Ishacyaah (PBUH) wuxuu farriintiisa ku saabsanay qofka Addoonka u diyaarin doona jidka ku qoray buugiisa sida soo socota oo leh:-

Waxaa yeedhaya mid qaylinaya codkiis oo leh, Jidkii Rabbiga cidlada dhexdiisa ka hagaajiya, oo lamadegaanka dhexdiisa jid weyn Ilaahayaga aawadiis uga toosiya. Dooxo walba kor baa loo qaadi doonaa, oo qar iyo buur walbana waa la gaabin doonaa, waxa qalloocanna waa la toosin doonaa, oo meelaha xunxunna waxaa laga dhigi doonaa bannaan siman, oo waxaa la muujin doonaa ammaanta Rabbiga, uunka oo dhammuna

Ishacyaah 40: 3-5

Ishacyaah (PBUH) wuxuu qoray wax ku saabsan qof u imaan doona ‘cidlada dhexdeeda’ inuu ‘Rabbiga jidkiisa u diyaariyo’. Qofkani wuxuu hagaajin doonaa caqabadaha si ‘ammaanta Rabbiga loo muujiyo’. Laakiin Ishacyaah ma uusan sheegin qaabkan loo samayn doono.

Nabiga Malaakii – Nabigii ugu dambeeyay (Axdigii hore) Zabur

Jaantuuska 1

Nebiyadii Ishacyaah, Malaakii iyo Eliiyaah (PBUT) ayaa lagu muujiyey jadwalka taariikhda

Qiyaastii 300 oo sano kadib Ishacyaah ayaa yimid Malachi (PBUH) oo qoray buugga ugu dambeeya ee Sabuur (Axdigii hore) . Buuggan ugu dambeeya  ee Malaakii (PBUH) wuxuu  ishaaciya ka hadlay  waxa ku saabsan Diyaariyaha iman doono, waxaana qoran:- 

  Rabbiga ciidammadu wuxuu leeyahay, Bal eega, waxaan soo dirayaa wargeeyahayga, oo isna jidka ayuu hortayda ku sii diyaargarayn doonaa. Oo Sayidka aad doondoonaysaanna dhaqsiyuu macbudkiisa u iman doonaa, oo bal eega, wargeeyihii axdiga oo aad ku faraxdaanna wuu imanayaa.

Malaakii 3: 1

Mar kale ayaa halkan lagu sii sheegay kii jidka hagaajin lahaa ama diyaarin lahaa.Imaatinka diyaariyaha jidka ka dib,Waxaa imaan doonay fariintii Axdiga.Waa maxay Adiga uu tilmaamayo (PBUH) ? Xusuusnow in nebi Yeremyaah (PBUH) uu sii sheegay in Allah uu axdi cusub  oo qalbiyadeena ku qoran sameyn doono.Markaana waan awoodi karnaa inaan xasilino harraadkeena oo had iyo jeerba noo horseedaya dembi. Taniwaa axdi la mid ah tan uuMalaakii (PBUH) tilmaamaayo.Helitaankaa axdigaas ayaa ah calaamadda imaatinka diyaariyaha jidka.

Ka dib Malaakii (PBUH)  wuxuu Axdigii hore ku soo xiray cutubka ogu dambeeyo ee buugiisa.ka dib wuxuu kuxiraayaa Zabur dhan cutubkii ugu dambeeyay ee buugiisa. ugu dambeeynaa wuxuu markale Cutubkaasi eegayaa mustaqbalka, waxna qoran:-

 Bal eega, maalinta weyn oo cabsida badan oo Rabbigu intaanay iman waxaan idiin soo diri doonaa Nebi Eliiyaah. Oo isagu aabbayaasha qalbigooda ayuu u soo jeedin doonaa carruurta xaggooda, oo carruurta qalbigoodana wuu u soo jeedin doonaa aabbayaasha xaggooda, si aanan u iman oo dhulka inkaar ugu dhufan.

Malaakii 4: 5-6

Muxuu Malachi (PBUH) ula jeedaa ‘Eliiyaah’ inuu yimaado kahor maalinta weyn ee Rabbiga? Kumaa Eliyaas ahaa? Wuxuu ahaa nin kale oo aanan eegayn (ma eegi karno dhammaan nebiyadii Sabuur maxaa yeelay tani aad bay u dheereysaa laakiin waxay ku arki kartaa jadwalka waqtiga kor ku xusan). Ilyaas (PBUH) wuxuu noolaa 850 sano kahor. Wuxuu caan ku ahaa degganka cidlada dhexdeeda iyo xirashada dharka timaha xayawaanka iyo cunista cuntada duurjoogta ah. Waxaa laga yaabaa inuu u muuqdo mid si gaar ah u muuqda. Malachi (PBUH) wuxuu qoray in si la mid ah Diyaargarowga kahor imaatinka axdiga cusub wuxuu la mid noqon doono Eliyaas (PBUH).

Hadalkaasna, Zabuur(Aaxdigii hore) dhammaaday. Kani waa farriinti ugu dambeysay ee Sabuuradda waxaana la qorey qiyaastii 450 BC. Taarax iyo Sabuur waxaa ka buuxay ballanqaadyo waxyaalaha iman doona. Aynu eegno qaar.

Dib u eegista Balanqaadyadii Tawraad & Zabur ee sugaya in la oofiyo

  • Nebi Ibraahim (PBUH) oo ku jira Calaamadaha Qurbaanka wuxuu caddeeyay in Buurta Moriah uu ku bixin doono’.Yuhuuddu weli waxay sugayeen dhamaadka Sabuur.tani si ay dhacdo ogu ahaato.
  • Nebi Muuse (SCW) wuxuu yiri Iiddii Kormaridda waxay calaamad u tahay reer binu Israa’iil, oo reer binu Israa’iilna waxay u dabaaldegeen Iidda Kormaridda taariikhdooda oo dhan laakiin waxay hilmaameen taas, inay tahay calaamad, oo aan weli la muujin.
  • Nebi Muuse (PBUH) oo ku sugan magaalada Tawraad wuxuu sii sheegay in nebi u imaan doono kii Ilaahay ku yidhi, “Erayadayda ayaan gelinayaa afkiisa”. Allah ayaa sidoo kale shaaca ka qaaday in ballantaas ee ah Nabiga soo socda,”Aniga qudhaydu aay u yeeri doonaa oo la xisaabtama qof kasta oo aan dhegaysan erayadayda uu nebigu kaga hadli doono magacayga”.
  • Boqor Daauud (PBUH) wuxuu sii sheegay imaatinka ‘Masiixa’ ama ‘Masih’. Taariikhdooda dheer ee reer bin Israa’iil waxay la yaabi jireen xukunka boqortooyadan ‘Masiixa’.
  • Nebi Ishacyaah (PBUH) wuxuu sii sheegay in gabadh bikrad ah dhali doonto ‘wiil‘. Dhamaadka Zabur Yuhuuddu wali waxay sugayeen dhacdadan cajiibka ah inay dhacdo.
  • Nebi Yeremyaah (PBUH) wuxuu saadaaliyay in Axdi Cusub, oo ah mid qalbiyadeenna lagu qoray halkii kan lagu qori lahaa kiniiniyada, uu imaan doono maalin uun.
  • Nebi Sekaryaah (PBUH) wuxuu saadaaliyay magaca soo socda ee ‘Masiix’ (ama Masih).
  • Nebi Daanyeel (PBUH) wuxuu saadaaliyay in markii Masiixu (ama Masih) yimaado uu ‘laga goyn doono’halkii laga xukumi lahaa sida ugu badan ee loo malaynayo inay dhici doonaan.
  • Nebi Ishacyaah (PBUH) wuxuu qoray wax ku saabsan imaatinka Addoon ‘ aad u xanuunsan doona oo’ laga gooyn doono kuwa nool ‘
  • Iyo sida aan halkan ku aragnay, nebi Malaakii (PBUH) wuxuu saadaaliyay in waxaas oo dhan ay ka horreeyaan Imaatinka Diyaariyaha. Isagu waa inuu diyaariyo quluubta dadka maxaa yeelay qalbiyadeenna si fudud ayaa loogu qalqalloocayaa waxyaalaha Ilaah.

Markuu ku dhowaa sabuurka sanadkii 450 BC dadka Yuhuuddu waxay ku noolaayeen filasho dhammaystirka ballanqaadyadan cajiibka ah. Oo iyana way sii sugayeen oo sugayeen. Qarni baa mid kale beddelay ka dibna kuwo kale ayaa imanaya – oo aan fulin ballamihiias.

Wixii dhacay ka dib markii Zabur (Axdigii hore) dhammamaaday.

Sidaan ku aragnay Taariikhda reer binu Israa’iil, Alexanderkii weynaa wuxuu ka adkaaday intii ogu caansaneeyd sanadihii 330 Ciise ka dib guulahaasna dadka iyo ilbaxnimada aduunku waxay qaateen luuqada Griiga. Maaddaama Ingiriisigu yahay maanta luuqad guud oo loogu talagalay ganacsiga, waxbarashada iyo suugaanta, waagaas Giriiggu sidaas oo kale ayaynu u badnaayeen. Macallimiinta Yuhuuddu waxay tarjumeen Tawraad iyo Zabur Cibraaniga af Gariig qiyaastii 250 BC. Tarjumaaddaas waxaa loo yaqaan Septuagint. Sidaan halkan ku aragnay, halkan waa meeshii erayga ‘Masiixu’ uu ka yimid waxaanan halkan ku aragnay in magaca ‘Ciise’ uu isna ka yimid halkaa.

Nebiyadii Ishacyaah, Malaakii iyo Eliiyaah (PBUT) ayaa lagu muujiyey jadwalka taariikhda

Intii lagu jiray waqtigan (300 – 100 BC oo ah xilliga buluugga ah ee lagu muujiyey jadwalka) waxaa jiray tartan militari oo socda oo u dhexeeya Masar iyo Siiriya iyadoo reer binu Israa’iilna ay dagan yihiin inta u dhaxaysa labadan boqortooyo si joogto ah dagaallada ayey ku qabsadeen. Qaar ka mid ah boqorrada reer Siiriya waxay rabeen inay ku soo rogaan diinta Griig (diin sanam caabudid) oo reer binu Israa’iil ah oo ay tirtiraan cibaadadooda hal Ilaah. Qaar ka mid ah hoggaamiyeyaasha Yuhuuddu waxay horseedeen kacdoon si ay u difaacaan caqiidotooda isla markaana u soo celiyaan daahirnimadii cibaadada ee uu aasaasay Nebi Muuse (PBUH). Hoggaamiye-diimeedyadu ma ahaayeen fulintii ballamihii ay Yuhuuddu sugayeen? Nimankan, in kasta oo ay ahaayeen kuwa daacad u ah cibaadada sida loogu sheegay Tawreed iyo Sabuur, haddana kuma habboonayn calaamadaha nebiyada. Dhab ahaantii iyaga laftoodu xitaa ma aysan sheegan inay yihiin nebiyo, oo kaliya Yuhuudda cibaadada u difaacday cibaadadooda ee sanam caabudidda.

Buugag taariikhi ah oo ku saabsan muddadan, oo sharraxaya halgannadaas oo ilaalin doona nadiifnimada cibaadada ayaa la qoray. Buugagani waxay bixiyaan aragti taariikhi ah iyo mid diineed waana kuwo aad u qiimo badan. Laakiin dadka yuhuuddu uma aysan tixgelin inay qoreen nebiyo sidaa darteedna buugaagtan laguma darin Zabuur. Waxay ahaayeen buugaag wanaagsan, oo ay qoreen rag diiniya, laakiin ma aysan qorin nebiyo. Buugaagtan waxaa loo yiqiin Apocrypha.

Laakiin maxaa yeelay buugaagtan waxtarka leh waxaa badanaa lagu daraa Tawraad iyo Sabuur si ay u bixiyaan taariikh dhameystiran oo dadka Yuhuudda ah. Injilka iyo farriinta Ciise masiix (PBUH) ka dib markii la qoray buugaagta Tawraad, Zabur iyo Injil ayaa lagudaray kitaab ama Bible. Qaar ka mid ah Baybalka maanta ayaa xitaa ku dari doona buugaagtan Apocrypha, in kastoo aysan ka mid ahayn Tawraad, Zabur ama Injil.

Laakiin ballanqaadyadii lagu bixiyay Tawraad iyo Zabur weli waa la fuliyay. Raacitaanka Gariigta kadib Boqortooyada Roomaanka ee awooda badan ayaa balaarisay isla markaana badalay Gariiga si ay u xukumaan Yuhuudda (kani waa xilliga jaalaha ah ee yimaada kadib buluugga waqtiga jadwalka kore). Roomaanku wax bay u xukumaan si hufan laakiin si adag. Canshuurahu way sarreeyaan reer Roomaana uma dulqaadan wax diidmo ah. Dadka Yuhuuddu waxay weligood sii jeclaayeen dhammaystirka ballamihii ay ku bixiyeen Tawraad iyo Zabur, in kasta oo ay muddo dheer sugayeen cibaadadooduna waxay noqotay mid adag oo waxay soo saareen xeerar badan oo dheeri ah oo aan ka ahayn nebiyadii laakiin xagga caadooyinka. ‘Amarada’ dheeraadka ah waxay u muuqdeen sidii fikradaha wanaagsan markii ugu horreysay ee la soo jeediyo laakiin waxay si dhakhso ah u beddeleen amarradii asalka ahaa ee Tawraad iyo Zabur qalbiyadii iyo maskaxdii macallimiinta Yuhuudda.

Kadibna ugu dambeyntii markii ay umuuqatay in laga yaabo inay yaboohyadii ilaahay hilmaameen, malaa’ig xoogga weyn Jibriil (Jibriil) wuxuu u yimid inuu ku dhawaaqo dhalashada muddo sugayay ee Diyaariyaha. Waxaan u naqaanay maanta inuu yahay Nebi Yaxye (ama Yooxanaa Baabtiisaha – PBUH). Laakiin taasi waa bilowgii Injil, oo aan hadda eegi doono.

Calaamaddii Addoonka Soo Socda

Qormadeennii u dambeeyay waxaan ku aragnay in nabi Daniel uu saadaaliyay in Masih ‘la goyn doono’. Waxaan u nimid gabagabadii safarkeenna magaalada Sabuur. Laakiin waxaan haysanaa wax yar oo dheeraad ah oo aan wax baranno. Nebi Ishacyaah (fiiri jadwalka hoosta ku yaal) ayaa wax sii sheegay.

Waqtiga Taariikhiga ah ee Nebi Ishacyaah (NNKH) oo ay la jiraan qaar ka mid ah nebiyadii kale ee Sabuur(Axdigii hore)

Waxa ku saabsan Masiixa wuxuu isticmaalayaa matalaad ah laanta.Laakiin Waxaa kale oo uu qoray wax ku saabsan qof imaatinaya oo loogu  yeedhay Addoon. Wuxuu qoraal dheer ka qoray Addoonkan soo socda. Yuu ahaa ‘Addoonkan’ ‘? Muxuu sameyn doonaa? Qoraala ayaan ka aragnay  faahfaahin. Waxaan si sax ah oo dhameystiran ogu soo saaray sida hoos ku qoran.Waxaad gelisaa qoraal sharaxaayo.

Imaashaha adoonka Waxaa saadaaliyay Nabi Ishaaciya. Addoonkii Imaatinka ahaa wuxuu saadaaliyay nebi Ishacyaah. Qoraalka oo dhammaystiran oo uu qoray Ishaaciya 52: 13-53: 12)

13 Bal eega, addoonkaygu caqli buu yeelan doonaa, oo waa la sarraysiin doonaa, oo kor baa loo kicin doonaa, wuxuuna noqon doonaa mid aad u sarreeya. 14 Waxaa jaahiisii loo xumeeyey si ka daran sida nin kale loo xumeeyo, suuraddiisiina waxaa loo xumeeyey si ka daran sida binu-aadmiga loo xumeeyo oo kale, haddaba sidii kuwa badanu ula yaabi jireen oo kale, 15 ayuu isaguna quruumo badan uga yaabin doonaa, oo boqorraduna waxay afkooda u xidhi doonaan isaga aawadiis, waayo, waxay arki doonaan wax aan weligood loo sheegin, oo waxay ka fiirsan doonaan wax ayan weligood maqal.

Ishacyaah 52: 13-15

Waxaan ognahay inuu Addoonkan noqon doono nin aadane ah maxaa yeelay Ishacyaah wuxuu ku tilmaamaa ‘isagu’, ‘isaga’, ‘isaga’. Markuu Haun (NNKH) u bixiyo allabari uu u bixiyo reer binu Israa’iil ayuu dadka ku saydhay dhiigga – ka dib dembiyadoodii waa la daboolay oo lama qaban iyaga. Goormaay sheegi in Addoonku ku saydhin mid la micna ah ama si la mid ah inuu adoonkan uu dadkan oo oga seydhi doonaa dambiyadooda siduu Nabi Haaruun ku sameeya Israaiil markuu sameeyay Kafaara gudka

Laakiin Addoonku wuxuu saydhi doonaa ‘quruumo badan’. Sidaadaraadeed adoonka Yahuud oo kelya uma imaanin. Tani waxay ina xusuusineysaa ballanqaadyadii Ibraahim (NNKH) markii ilaah yiri (calaamada 1 iyo calaamadda 3) in ‘quruumaha oo dhan’ lagu barakadeeyn doono farcankiisa. Laakiin sameynta seydhid   ‘muuqaalka’ iyo ‘qaabka’ addoonka waxaa ‘laga arki doonaa’ oo ‘la marin doonaa’. In kasta oo aysan caddayn waxa Addoonku ku samayn doono sida cilladdan oo kale, ayaa maalin maalmaha ka mid ah quruumuhu ay ‘fahmi doonaan’Sababo jira aawadeed,  ayuu Addoonku  saydhin doono quruumo badan, haddana waa la ‘quudhsan doonaa’ oo ‘la diidi doonaa, oo la silcin doonaoo xanuun ayuu barani doonaa.

  Sida runta ah wuxuu xambaartay xanuunyadeennii, wuxuuna qaatay murugadeennii, laakiinse waxaynu ku tirinnay mid belaayo ku dhacday, oo Ilaah dilay, oo dhibaataysan. Laakiinse waxaa isaga loo dhaawacay xadgudubyadeenna, waxaana loo nabareeyey xumaatooyinkeenna, edbintii nabaadiinadeennana dushiisay ku dhacday, dildillaaciisiina waynu ku bogsannay.

Ishacyaah53: 4-5

Addoonku wuxuu qaadan doonaa ‘xanuunkeena’. Addoonkan ayaa sidoo kale ‘lagu mudhi doonaa’ oo ‘lagu burburin doonaa’ ciqaabta ‘. Ciqaabtan ayaa  quruumo badan u keeni doontaa  nabad oo ku bogsooni doonaa.

. Dhammaanteen sidii ido baynu u hallownay, midkeen waluba jidkiisuu u leexday, oo Rabbigu wuxuu isaga dul saaray xumaanteenna oo dhan.

Ishacyaah53: 6

Waxaan ku aragnay astaamaha burburka, sida ugu fudud ee aan ugu tagno ‘ceelalkeena burburay’ si aan u qancinno harraadkeena halkii aan u jeesan lahayn xagga Ilaah. Waxaan ku dhuntay ‘midkeen kasta’  oo jidkiisa ka leexdo. Tani waa dembiga (= xumaanta ama sinnaan laaan).

  Isaga waa la dulmay, waana la dhibay, laakiinse innaba afkiisii ma uu kala qaadin. Isaga sidii wan la qalayo baa loo kexeeyey, oo sidii lax ku aamusan kuwa dhogorta ka xiira hortooda, isagu afkiisa ma uu furin.

Ishacyaah 53: 7

Nabiyadii Aabiil, Nuux, Ibraahim, Muuse iyo Haaruun (NNKH) waxay keeni jireen wanan in allabari lagu bixiyo. Laakiinse Addoonku naftiisa ayaa noqon doonaan sida wanka la doonayo in la gowraco. Laakiin isagu kama hor imaan doono ama xitaa ‘afkiisa ma furi doono’.

  Isaga dulmi iyo xukun baa lagu sii qaaday. Haddaba bal yaa qarnigiisii ka mid ahaa oo u maleeyey in isaga laga gooyay dalkii kuwa nool? Xadgudubka dadkayga daraaddiis ayaa isaga loo garaacay.

Ishacyaah53: 8

Addoonkan ‘waa laga gooyay’ dhulka kuwa nool ‘. Tani ma wuxuu ula jeedaa nebi Daanyeel markuu yidhi in Masiixa la ‘gooyn doono‘? Erayada isku midka ah  ayaa la adeegsadaa! Waa maxay macnaha ‘in laga gooyo dhulka kuwa nool’ midka dhimanayo mooyee?

Xabaashiisiina waxaa lagu daray kuwii sharka lahaa, dhimashadiisiina mid taajir ahaa, in kastoo uusan dulmi samayn, khiyaanona aanay afkiisa ku jirin.

Ishacyaah53: 9

Haddii loo xilsaaray ‘qabri’ Addoonkan waa inuu dhintaa. Isaga waxaa loo xukumay inuu yahay nin shar leh ‘inkasta oo uusan’ wax dulmi ah ‘ uusan’ afkiisu khiyaanayn jirin.

  10 Habase ahaatee waxaa Rabbigu raalli ka noqday inuu isaga nabareeyo. Wuxuu isaga ku riday xanuun. Markaad naftiisa qurbaan dembi ka dhigtid ayuu arki doonaa farcankiisii, cimrigiisuna waa dheeraan doonaa, oo Rabbiga doonistiisuna gacantiisay ku liibaani doontaa.

Ishacyaah53: 10

Geeridaas naxariis darradu geysatay ma ahayn shil aad u xun ama masiibo. Waxay ahayd mid si cad ‘rabitaankii Rabbiga’ u ‘burburin doona’. Laakiin waa maxay sababta? Sida allabari Harun uu ‘allabari u bixisay’ dembiga aawadiis qofka bixinaya allabaryada waxaa loo haysan karaa mid aan eed lahayn, halkan ‘nolosha’ Addoonkan ayaa sidoo kale ah ‘qurbaan dembi’. Waa Dembigee? Markaan tixgalineyno in ‘quruumo badan’ ‘la’ firdhin doono ‘(xaga kore) waa inay ahaato dembiga dadyowga’ quruumo badan ‘.

11 Wuxuu arki doonaa waxay naftiisu ku dhibtootay, wuuna u riyaaqi doonaa. Addoonkayga xaqa ahuna aqoontiisa ayuu kuwa badan xaq kaga dhigi doonaa, wuxuuna xambaari doonaa xumaatooyinkooda.

Ishacyaah53: 11

In kasta oo wax sii sheegidda Addoonku ay halkan ku naxdin badan tahay haddana waxay isu beddeshaa mid cod leh waxayna noqotaa rajo wanaagsan oo xitaa guul. Kadib ‘dhibaatadan’ xun ee (ka go’ida dalka kuwa nool ‘oo loo xilsaaray’ qabri ‘), Addoonkan ayaa arki doona’ iftiinka nolosha ‘. Isagu wuu soo noqon doonaa? Marka sidaas la yeelo Addoonkan ayaa ‘iska caddeyn doona’ kuwo badan.

‘Caddeynta’ waa isku mid in la bixiyo ‘xaqnimo’. Xusuusnow inaad hesho ‘Xaqnimada’  xagga Sharciga Muuse oo ah in la dhawrto dhammaan amarrada waqtiga oo dhan. Laakiin nebi Ibraahiim (calaamadii 2) ayaa ‘lagu qiray’ ama lagu siiyay ‘xaqnimo’. Waxaa isaga loo siiyay si fudud aaminnimadiisa darteed. Si la mid ah Addoonkan ayaa xaq u noqon doona, ama ugu abaalgudi doona kuwa ‘badan’. Xaqnimadu miyaanay ahayn wax aan labadeenuba dooneynno oo aan u baahan nahay?

  12 Waayo, degdeg kuma bixi doontaan oo qixidna kuma carari doontaan, maxaa yeelay, Rabbiga ayaa idin hor kici doona, oo Ilaaha reer binu Israa’iil ayaa idin daba socon doona.

Ishacyaah53: 12

Addoonkan ayaa ka mid noqon doona ‘kan weyn’ maxaa yeelay isagu wuxuu is xilqaamay (‘daadiyay’) noloshiisa ‘ilaa dhimasho’ Oo isagu wuxuu u dhintay sidii mid lagu tiriyey inuu xadgudbay, kaasuna waa sidii dembilaha. Maxaayeelay Addoonku wuxuu u sameeyay tan isagoo sameyn karaa ‘shafeeco’ isagoo matalaya ‘xadgudbayaasha’. Shafeecee waa dhexdhexaadin ka dhaxaysa labada dhinac, Labada dhinac halkan waa inay ahaadaan ‘dad badan’ iyo ‘Rabbiga’. Addoonkan ‘wuxuu ku filan inuu ku shafeeco ama ku baryo magacayada  Ilaaha laftiisa!

Waa ayo Addoonkan? Sidee waxyaalahan oo dhami u dhici karaan? Miyuu ‘iskuna baryi doonaa’ magaca ‘kuwa badan’ oo ka kala yimid ‘quruumo’ kala duwan xagga Eebe laftiisa? Waxaan ku soo gabagabeyney Sabuurka markii aan fiirineyno sheegiddii ugu dambeysay ka dibna waxaan fureynaa Injil.

Calaamadaha axdiga cusub

Qoraaladii hore ee Nabi Yeremyaah waxaan ku soo aragnay in dembigaa,dhaxdeena ku yahay waxyaabo kale, oo calaamad u ah haraaddeenna.Waxaan ognahay inay wax dambiga ah ay yahiin qalad oo ay kuu horseedi karaan ceeb badan.oo xitaa haraadkeenu uu noo hogaaminayo dembi. Nebi Yeremyaah wuxuu noolaa dhammaadka wakhtigii boqortooyadii reer binu Israa’iil – wax yar ka hor xukunka Ilaah – wakhti uu dembiga sii badanaayay…

oo ahayd xiligii nabi Yeremyaah(600 BC) ku dhawaad ku sano ka dib markii Nabi Muuse la siiyay sharciga,oo noloshii reer banii Israa`iil furfurnaan.iyaga ma aanay dhowrin sharciga sidaa Waxaa loo xukumi doonay qaran ahaan.Diin ahaan waxaay Ilaah iyo dadka haraadsanba u muujisay niyad jab.Laakiin nebi Yeremyaah oo ahaa kii Fariin wadaha xunka ahaa sidoo kale wuxuu wadaday fariin ku saabsan waxyaabo …mustaqbalka maalin un imaan doonto maxaayse tahay ?

31 Bal eega, maalmihii waa imanayaan, ayaa Rabbigu leeyahay, oo anigu axdi cusub baan la dhigan doonaa reer Israa’iil iyo reer Yahuudah, 32 oo aan ahayn axdigii aan awowayaashood la dhigtay oo kale, maalintii aan iyaga gacanta qabtay inaan ka kaxeeyo dalka Masar. Iyagu axdigaygaas way jebiyeen in kastoo aan iyaga sayid u ahaa, ayaa Rabbigu leeyahay. 33 Laakiinse kanu waa axdiga aan la dhigan doono reer Israa’iil maalmahaas dabadood, ayaa Rabbigu leeyahay. Sharcigayga waxaan gelin doonaa uurkooda, oo qalbigoodana waan ku qori doonaa, oo Ilaahooda waan ahaan doonaa, iyaguna dadkaygay ahaan doonaan. 34 Mar dambe nin kastaaba deriskiisa wax ma bari doono, oo nin kastaaba walaalkiis wax ma bari doono, isagoo ku leh, Rabbiga garo, waayo, kulli way i garan doonaan, kooda ugu yar ilaa kooda ugu weynba, ayaa Rabbigu leeyahay, waayo, xumaantooda waan cafiyi doonaa, oo dembigoodana kol dambe ma xusuusan doono.  

Yeremyaah 31: 31-34 oo leh sidan:-

Sharciga  Koowaad(Qaynuunka Koowaad) – Sharciga la siiyay nabi Muuse – Sharciga muuse ma ahayn (oo weli ma ahayn) mid aad u wanaagsan.Laakiin dhibaatadu waxaay ahayd iyadoo sharciga si fudud loogu qoray Dhagax korkiis. Iyada oo dadka qalbigooda haraad qabay ayay dadka u adeeci waayeen sharciga.Dhibaatadu kuma ekayn waxa ku qoran sharciga, laakiin ahayd meesha lagu qoray. Sharciga wuxuu ubaahanyahay in lagu qoro qalbiga dadka si dadku ay u raacaan,ee aan lagu kor qorin dhagaxa . Sharcigu wuxuu u baahnaa in lagu qoro gudaha dadka, si ay u lahaadaan awood addeecis.

Laakiin miyay ku guuldareysteen inay dhawraan sharciga maxaa yeelay waxay ahaayeen Yuhuud? Dad badan, sababo kala duwan awadeed, waxay dhakhso ugu eedeeyaan guuldarrada Yuhuudda. Laakiin arintaa iyada ah  inaan si wanaagsan marka hore u imtaxaano nafahaanshaheena.waxyaabahaa ka dibna, Maalinta Xukunka Waxaa keliya oo aan ka jawaabi doonaa ciladaheena iyo guulihii aan ku gaadhnay Ilaah hortiisa,Cid kalena waxba nagama quseeyaan. Isla markaad aad noloshaada ku guuleysato, miyaad dareentaa inaad sharciga ilaalineyso – ku qoran qalbigaaga inaad leedahay awood addeecis? Haddii aad dareento inaad dhawraysid Sharciga sida loogu baahan  waxaad u baahan tahay inaad tixgeliso ficilladaada iyadoo la tixraacayo waxbarista Ciise Masiix. Mise adiga sidaasoo kale waxay kuu ahayd sidii reer binu Israa’iil wakhtigii Yeremyaah ahaa – in sharcigu wanaagsan yahay – laakiin waxaa si fudud loogu qori doonaa looxyo dhagaxa ah iyada oo aan lagu siin awood aad ku addeeco? Xusuusnow heerka aan ka baranay Nebi Muuse. ma aha mid Ku filna in la addeeco sharciga  badanaa. Waa inaan adeecnaa dhamaan, waqtiga oo dhan.

Haddii aad naftaada ku xukuntid inaad si uun uga dhacday Sharciga, haddad ceeb u dareento ficiladaada qaar, qalbi qaboow. Naxariista Ilaah, farriinta kore wuxuu ku yaboohay ballan kale, oo ah axdi cusub – inuu Nebi Yeremyaah Mustaqbalka ka imaani doono. Axdigan cusub wuxu ka duwanaan doonaa maxaa yeelay shuruudaha waxaa lagu qori doonaa ‘gudaha’ dadka axdiga cusub, iyadoo la siinaya awood ay ku noolaadaan qaynuunnadiisa.

Laakiin ogsoonow in axdigan cusubi u noqon doonoo mid loogu talagalay ‘reer binu Israa’iil’ – Yuhuudda. Sidee ayaynu taas u fahmi karnaa? Waxay u muuqataa in dadka Yuhuuda yeeshaan waqtiyada ugu xun, iyo waqtiyo kale oo xaaladaha wanaagsan ah. Waxaa kale oo jira nabi kale oo ku weynaa Axdigii hore, oo la odhan jiray Ishacyaah oo ahaa kii sii sheegay inuu Masiixa ka imaan doono gabadh bikrad ah.Waxaa kale oo uu sii sheegay wax sii sheegis la xidhiidh kan ka imaan doono Yarmiyaah.. Labadan nebi, in kasta oo ay kala noolaayeen 150 sano sida aad ku arki karto Jadwalka hoose oo sidaasna aysan is aqoon, waxaa xagga Ilaah laga soo siiyay farriimo.sidaa darteed is-waafajinta midba midka kale oo aan ku ogaan karno inay farriimo ka yimid xagga Eebe.

Nebi Yeremyaah wuxuu Jaantuuska ku tusaya Waqtiga ay la jiraan Nebiyo kale oo Axdigii hore

Ishacyaah, oo sidoo kale eegaya mustaqbalka, ayaa ka hadlay Addoonka imaan doona. Waana sidan sidiiuu sii sheegay sida ku qoran

Oo haddaba Rabbigii uurka hooyaday iga soo sameeyey inaan isaga addoon u noqdo si aan reer Yacquub isaga ugu keeno, oo reer binu Israa’iilna ay isaga ugu soo wada ururaan, wuu ila hadlay, (waayo, anigu Rabbiga hortiisa waan ku sharaf badnahay, Ilaahayguna wuxuu ii noqday xoog iyo itaal) Oo isagu wuxuu leeyahay, Inaad addoonkaygii ahaatid, oo aad qabiilooyinka reer Yacquub soo kicisid, iyo inaad kuwii reer binu Israa’iil ka hadhay soo celisid waa wax fudud, oo weliba quruumahaan iftiin kaaga dhigi doonaa, si ay badbaadintaydu dhulka darafkiisa u gaadho :

Ishacyaah 49: 5-6 oo leh sidan

Si kale haddii loo dhigo, midiidinkani soo socda ayaa badbaadada Ilaah siin doona dadka Yuhuudda ah iyo kuwa aan ahaynYuhuudda iyada oo badbaadadu gaari doonta dhulka darfihiisa. Oo yuu ahaa midiidinka soo socda? Sidee ayuu u gudan doonaa howshan? Oo sidee bay wax sii sheegidda Yeremyaah ee Axdiga Cusub ku qortay qalbiyadeenna halkii dhagax lagu dhagax lagu qori lahaa? Waxaan sii wadaynaa raadinta waxsii sheegida Axdiga hore..

Calaamadda Haraadkeena ama Oonkeena

Waxaan ku aragnay Taariikhda reer binu Israa’iil inkasta oo lagu siiyay Sharciga taariikhdooda xagga Kitaabka Quduuska ah ayaa inta badan ka mid ahayd caasinnimada iyo ku dembaabidda Sharcigaan. Waxaan ku sheegay Horudhaca Axdigii hore in Boqortooyadii raacday Dawud iyo Suleymaan, in kasta oo ay dhaleen jiilka boqortooyooyinkan cibaado la’aanta, badankood waxaay ahaayeen kuwoo shar miiran ah. Sidaa daraadeed Ilaahna wuxuu u soo diray nabiyadii badnaa ee Axdigii hore si ay ugu digaan,.

Yeremyaah – Nebigii Digaha

Nebi Yeremyaah wuxuu ku tusay Jantuuska isaga iyo Nabiyadii la jiray ee Axdigii hore.

(Nebi Yeremyaah – isaga oo ku jira jadwalka taariikhda nebiyada) wuxuu noolaa dhammaadkii xilligii boqorrada, markii dembiga iyo xumaantu aad u weynaayeen. Dembiyada uu xuso waa kuwa maanta sidoo kale caan ku yihiin: sinada, sakhraannimada, sinada, sanamcaariga, sixirnimada, musuqmaasuqa, dagaalka, rabshadda, daacadnimada, taajirnimada oo si xun uga faa iideysata kuwa saboolka ah iwm. Laakiin Yarmiyaah ayaa buugiisa ku bilaabay isagoo tusaalooyin ka siinayo dambigooda iyo isagoo kooxaha dhammaan dambiyadooda ogu cadeeynayo labo hab.

Sida ku qoran Waayo, dadkaygii laba waxyaalood oo shar ah ayay sameeyeen, way iga tageen anigoo ah isha biyaha nool, oo waxay qoteen berkedo daldaloola oo aan innaba biyo celin karin.

Yeremyaah 2: 13

Nebi Yeremyaah wuxuu adeegsanayaa masaalo si uu inooga caawiyo inaan si fiican u fahano dembiga. Ilaah (wuxuu nebigan u soo mari) inuu yiraahdo inay dadkan ahaayeen kuwoo haraadsan.Ma jiraan wax xumaan badan haraad lagu  joogo – laakiin waxay u baahnaayeen inay ka cabaan biyo wanaagsan. Ilaah laftiisa ayaa ahaa biyihii wanaagsanaa eek a qancin lahaa harraadkooda. Sikastaba ha ahaatee,intaay haraad ogu imaan lahaayeen inay ka haraad baxaan, reer binu Israa’iil, waxay aadeen berkadaha kale ama meele biyo lagu keediyo. si ay uga qancaan haraadkooda, laakiin ceelashaasi way jabnaayeen ama xumaayeen oo runtii biyo ma aysan celin karin. Si kale haddii loo dhigo, dembigooda, oo nooco badan lahaa, waxaa lagu soo koobi karaayay inay u jeesteen ​​waxyaabo kale oo aan Ilaah ahayn si ay u qancaan ama u haraad baxaan – laakiin waxyaalahaa kale ma harraad goyn karaan harraadkooda. Ugu dambayntii ka dib markay daba galeen dembigoodii, reer binu Israa’iil weli way harraadsanaayeen,laakiinIlaah la’aantii,iyagoo sii ceelashoodii burbursanaa oo keliya- taasi ayaa ahayd waxa sababay dhankooda iyo dambiyadooda.

Xigmaddii Suleymaan ayaa shaaca ka qaadday ceelasheena burbursanaa’

Xaqiiqdii, tan waxaa ku soo aragnay oo noo sharxay Suleymaan. Sidaan ogu soo sheegnay Xikmadda waxaan ka bartay gudbinta Raxmadda Ilaah inay ahayd qoraaladii Salaymaan oo saameyn weyn igu yeeshay aniga. Wuxuu noloshiisa ku tilmaamay sidii mid haysto waxkastoo qof uu doonayo, laakiin aakhirkiina wali wuu Haraadsanaa. Waxaana ahayd sidan sida uu u sharaxay isku daygiisa ahaa ka cabbitaanka ‘ceelashii jaban’ ee isga hareerahiisa ahaa.

Oo anigu reer binu Israa’iil boqor buu ku ahaa Yeruusaalem; Oo waxaan qalbigayga oo dhan u soo jeedshay inaan barto oo xigmad ku baadho waxyaalaha samada hoosteeda lagu sameeyo oo dhan. Waxaan arkay waxa qorraxda hoosteeda lagu sameeyo oo dhan, Iyagu waa wax aan waxba tarayn iyo dabagalka dabaysha oo kale.

Waxaan qalbigayga iska idhi, Bal eeg, xigmaddii waan ku sii weynaaday, oo waxaan ka sii weynahay kii ka sii sarreeyey kuwii Yeruusaalem iiga horreeyey. Waxaan soo maray xigmad badan iyo aqoon. Myself applied applied applied Waxaan qalbigayga siiyey inaan xigmad ogaado iyo weliba waalli iyo nacasnimo, oo waxaan gartay inay taasuna tahay dabagalka dabaysha oo kale.

Waxaan qalbigayga ka fikiray oo ku yidhi, Bal kaalay, waxaan kugu tijaabin doonaa farxad, inaad ogaatid waxa wanaagsan. Laakiin taasi waxay sidoo kale cadeysay inay micno lahayn. Waxaan idhi, Qosol, nacas baa leh. Oo muxuu farxad ka helayaa? Waxaan isku dayay inaan khamri nafsadda ku raalli galiyo, oo aan nacasnimo ku xidho, oo qalbigaygu weli xigmad buu iigu hanuunin doonaa. Waxaan doonayay inaan arko waxa u qalma ragga inay ku sameeyaan jannada inta lagu jiro maalmo yar gudahood noloshooda.

Waxaan sameeyay mashaariic waaweyn, guryo ayaan dhistay, beero canab ahna waan beertay. Waxaan samaystay beero iyo firdows, oo waxaan ku dhex beeray geed nooc midho cayn kastaba leh. Waxaan sameeyey balliyo biya ah oo dhirtu ka baxdo. Waxaan soo iibsaday addoommo rag iyo dumar ah oo waxaan lahaa addoommo kale oo gurigayga ku dhashay. Oo weliba waxaan kaloo lahaa adhi badan iyo lo ‘badan, oo waan ka sii hodansanaa kuwii Yeruusaalem iiga horreeyey oo dhan. Waxaan soo urursaday lacag iyo dahab, iyo khasnado khaas ah oo ay boqorro iyo gobollo leeyihiin. Oo waxaan yeeshay niman ii gabya iyo naago ii gabya, iyo waxyaalaha qalbiga ka farxiya dadka qalbigiisa. Markaasaan aad uga sii weynaaday kii Yeruusaalem ka horreeyey oo dhan, Waxyaalahan oo dhan xigmaddaydu way igu jirtay.

Naftayda waxba uma diidin indhahaygu inay saas yihiin, Qalbigayga kuma diidin. Qalbigaygu wuu ku farxay shaqadaydii oo dhan, oo taasuna waxay ahayd abaalgudkii aan hawshaydii oo dhan ka helay. Markaan ka fiirsado wixii ay gacmahaygu sameeyeen oo dhan, iyo wixii aan ku hawshooday oo dhan, oo bal eeg, dhammaantood waxay ahaayeen wax aan waxba tarayn iyo dabagalka dabaysha oo kale. waxba lagama helin.

Sida ku qoran wacdiyaha 1-2

Xigmadii  Sulaymaan iyo digniintii Yeremyaah ayaa ah mid inaga manta noo qoran.. Tanina waxaay ahayd mid gaar ah sababtoo oo ah waxaan ku nool nahay da’da ah kuwoo maal amah anti, madadaalo, aflaan, muusig iwm. Marka loo eego jiilalkii hore. Bulshadeenna casriga ahi waa tan ugu dhaqan ahaan, ugu aqoonta wanaagsan, ugu aqoonta badan, safarka badan, madadaalada, farxadda kaxaynta, iyo teknoolojiyadda casrigan ka baxsan da ’kasta. Marka waxaan si fudud u laaban karnaa arrimahan – iyo waxyaabaha kale ee ku dhaca da’dayada: sinada, cilaaqaadka sharci darrada ah, daroogada, khamriga, hunguriga, lacagta, cadhada, masayrka – waxaan rajeyneynaa inay macquul tahay inay taasi qancin doonto harraaddeenna. Waxaan ka ognahay sharciga nebiyadii oo dhan in waxyaabahaasi qaldan yihiin, laakiin waxaan u maleynaynaa inay qancin doonaan harraad ku dhaca qalbiyadeenna sidaa darteed waan u xanuunsannaa iyaga. Taasu waxay ahayd runtii wakhtigii Sulaymaan, wakhtigii Yeremyaah, wakhtigii nebiyadii kale, iyo weliba wakhtigeenna.

Digniinta Yeremiyaah iyo Suleymaan waxaa soo diray Ilaah si ay noogu keenaan inaan is weydiino qaar ka mid ah su’aalo daacadda u ah nafteena.

  • Waa maxay sababta daddeena casriga ah aanu si adag ula hardano kelinimada,is ilidda,is furidda,Maseerka,cayalka,nacidda,filimaadka waqsita iyo balwadda?
  • Waa maxay ‘ceelasha burburka’ ee aaduisticmaaleysiid inaad oga haraad baxdiid? Biyaha ma celiyaan?
  • Ma u malaynaysaa inaad weligaa heli doontid xigmad, jacayl, guulo horumarsan sida Suleyman? Haddii uusan ku qancin guulaha uu gaadhay, ma u malaynaysaa inaad harraad ugu qancin karto waxyaalahan?

Dembigu ma dhawro amarrada laakiin sidoo kale waa mid kale – oo mararka qaar waa inaan fiiro gaar ah  yeelanaa. Waxay calaamad u tahay haraadkeena. Mar alla markii aan aqoonsano harraadkan waxa uu yahay waxa aan ku kasbanay qaar xigmad ah. Ilaah wuxuu ku daray Axdigii hore maxaa yeelay si buuxda wuxu u ogaa haraadkeena – wuxuuna doonayaa in aan ka warqabno. Sababtoo ah isagu wuu noo deyn doonaa harraaddeenna oo Isagu wuu doonayaa. Oo wuxuu ku bilawday qaabkiisii ​​caadiga ahaa – isaga oo siiya ballanqaad nebiyadeed oo gaar ah – iyo mar labaad iyada oo loo marinayo Yeremyaah. Tanina waxaan ku eegi doonaa qormadeenna dambe.