Calaamadda Laanta: Ciise Masiix oo La Sii magacabay

Waxan ku so aragnay artikaladii hore sida Ilaahay ugu sharaxay Sabuur uguna balan qaday boqortoyadda iman doonta.  Boqortoyadanii way ka duwaan tahay tii dadka caadiga sida boqortoyooyinka aduunka. Waayo,haddii maanta aad daawato waraarka waxa ka dhex socda boqortooyoyinka aduunka waxa ka  mid ah dagaal, musuqmaasuq, Isgawarac, isdilid iyo gumaysii ku saabsan dadka masakiinta ah taniin way kadhax dhecdaa dadka  bini aadanka oo dhan waxa uu doono ha rumeystee sida Muslimiinta, Masiixiyinta,Yahuuda, Budhiska, Hindiida, iyo dhaqamada kale ee reer galbeedka ama dunida oo dhan.  Dhibaatada jirta dhamaan boqortoyooyinka aaynu ku dhax noolnahay waxa jira harraad farabadan oo sida uu ino so sharaxay Nabi Yeremyaah (NNKH) oo ku saabsan dhibaatooyin badan sidii aan horeba ugu soo sharaxan kana mid yihiin ( Musuqmaasuq, Dilaal, dhibaatooyin xaga galmadaha iyo waxyabo badan oo ka baxsan waxayabahan aan Ilaahay raalida ka aheyna.  Dhibaatada ugu weyn ee haysta in boqortoyadda Ilaahay so labadato oo dadkisu wada toobad keenaan inaga ayaa hortaagan. Haddii Ilaahay manta boqortoyaddiisa  cusub inoo keeno waynu kharibayna oo denbi iyo dhibaato ayeeynu la  geleyna sida maantaba boqortoyooyinka beenta ee aduunka aan dhibaatadu uga tagan tahay,  Nabi Yeremyaah ( NNKH) waxa uu sii saadaliyeey maalinta Ilaahay Axdi Cusub  aoo dejin doono.  Axadiga cusub waxa uu ku qornan doona qalbiyadeena sidii ugu qornaan jiray  Sharcigii Nabi Muuse (NNKH). Sharcigaasi wuxu badali doona mawqifkeena oo dhan waxanu inaga dhigii doona qaar leh Boqortoyadda Ilaahay ee aan waligeed dhamaaniin.

Sidee ayeey sidanii u dhacaysa?  Qorshaha Ilaahay waa mid ka qarsoon dadka bini aadanka ah. Laakin Ilaahay waxa uu wax inooga sii sheegay boqortooyaddiisa Sabuur oo uu leeyahay qofka raadiya wuu fahmi doonta laakiin dadka aan raadin waxay ahaan doonan qaar habowsan.  Waxan rabna inaan hada eegno fariimahan.  Waxan aan araganay qorshaha ama sadaliinta sii sheegaysa imashadda Masiixa ( Halkan ka eeg  sida aan ku aragno = Masiix = Ciise). Waxan aragnay sida ku qoran Sabuur ( Nabi Dawuud) ayaa sii saadaliyeey imashada Masiiz oo ka imaanyeey isirka reer Nabi Dawuud ( halkan ka see eeg)

Geedki Nabi Ishacyaah, Jiriddii….. iyo Laantii

Nabii Ishacyaah (NNKH) waxa uu sii sheegay sida qorshaha Ilaahay yahay iyada oo Rabbigu u soo wax yooday. Sida ku qoran Sabuur ee buuga Nabi Ishacyaah waxa ku qoran wakhtigii Nabi Dawuud uu nabbiga aha  ( ca 1000- 600 BC). Waxa la qoray wakhtigii (750 BC) xiligaas oo dadka iyo boqortoyadii reer bini Israa’iil aay musuqmasuq ahayen maxa yeelay harraadka qalbiyadooda darted.

Taarikhda Nabi Ishacyaah iyo Nebiyo kale wakhtigood

Qoysikii Nabi Dawuud – Sida Geedka oo kale

 

Nabi Ishacyaah (NNKH) waxa uu ka codsaday qoomkiisii reer Israa’iil inay Ilaahay u laabtan oo aay ka cabsadan oo aay addeecaan amarki iyo Sharcigii Nabi Muuse.

Nabi Ishacyaah laftigisu waxa uu oga inaanay suurta gal aheyn in reer Israa’iil qun yar danbi dhaaf weydistan Ilaahay ilaa Rabbigu baabiyo iyaga iyo boqoradooda oo uu aduunka u kala kaxeeyo.  Waxan halkan ka aragnay sida aay sidan u dhacday. Waxa uu astaamihii ama saatalintiisii ku soo hadal qaaday sida sawirka geedka oo kale oo uu ku timaamayeey faraca reer Israa’iil taasi uu ku tilmaamay in geedka xagiisa sare la jari laakiin jiridu aay soo hadhii si caleen iyo laamo saxa aay u dhasho. Tani waxay aay dhacday wakhatigu marku aha ila 600 BC markii Baabiloonku uu baabiyeey Yeruslaam……. Wakhtiga wixii ka danbeyeey Nabi Dawuud ama boqor Dawuud fariciisi may hogaminiin Yeruslaam….

 

Geed la jaray

Marka loo eego dhamaan waxiyigii ku soo degi jiray eek u sabsana sida reer Isra’iil loo baabin doono waxa aad akhrida aayadan ku qoran buuga Inshacyaah:

“Oo jiridda Yesay biqil baa ka soo biqli doona, oo xididdadiisana laan baa ka soo dhalan doonta,  oo waxaa ku dul joogi doona Ruuxa Rabbiga oo ah ruuxa xigmadda iyo waxgarashada, iyo ruuxa talada iyo xoogga, iyo ruuxa aqoonta iyo ka cabsashada Rabbiga.” (Ishacyaah 11:1-2).

Qoysikii Nabi Dawuud (NNKH) –  Hadda waxay ka soo nooladeen danbigii oo sida jirida oo kale ayeey soo cagareen.

Yesay waxa uu aha abaha dhalay Nabi Dawuud oo uu ka soo farcamay taasi  oo la sii saadaliyeey in farac Yesay ee Nabi Dawuud la  burburin doono, waayo danbigood aay ka danbaabeen xaga Ilaahay.  Haddaba in kasta oo Nabi Ishacyaah isna sidoo kale uu arkay sadashii meesha sii taalahy laakiin waxa uu oga in faraca boqoranimadu aay u eekan doonto mid dhimatay laakiin ma wada suuli doonto. Maalin maalmaha kamid aha ayaa waxa  dhici doona in baaqiga ka hadha jirta boqortoyaddii Nabi Dawuud ee faricisu aay soo bixi doonaan.

 

Sido kale waxa la sii ogaa in uu imaanayo  ‘ Isagu’ oo waxa sii sadaliyeey Nabi Ishacyaah oo sheegay inu Isagu ka dhalan doono faraca Nabi Dawuud. Ciise waxa uu yeelan doona xigmad , awood iyo cilmi isaga oo ku dhalan doona Ruuxa Ilaahay. Hadda xasuus  Sidee ayaan u aragna in Masiix lagu sii shaaciyeey inu ka soo farcamidoono xagga Nabi Dawuud-  tani waa muhiim.  Laanta iyo Masiix waxa aay ka wada yimaadeen Nabi Dawuud. Tani ma waxay aheyd laba darajo oo uu leeyahay ka imaanaya ama la sii sadaliyeey?  Bal aan sii akhrino waxa ku qoran  Sabuurka.

Nabi Yeremyaah….. wixi ku saabsana Laanta

Nabi Yeremyaah (NNKH) waxa uu yimid 150 sanno kadib nabi Ishacyaah, waxa aay aheyd markii Nabi Dawuud la baabiyeey dadkiisii:

Nabi Yeremyaah taarikhdisii iyo Nabiyo kale sida ku qoran Sabuur

 “Rabbigu wuxuu leeyahay, Bal eega, waxaa soo socda wakhti aan Daa’uud u kicin doono biqil xaq ah, oo boqor ayuu ahaan doonaa, wuuna liibaani doonaa, oo wuxuu dhulka ku samayn doonaa caddaalad iyo xaqnimo. Oo wakhtigiisa dadka Yahuudah way badbaadi doonaan, oo dadka Israa’iilna ammaan bay ku degganaan doonaan, oo magiciisa lagu magacaabi doonona waa Rabbiga Xaqnimadayada ah”. ( Yeremyaah 23: 5-6)

Nabi Yeremyaah  (NNKH) waxa uu aha jirridii ama faracii laa sii sadaliyeey laga bilabo Nabi Ishacyaah (NNKH) 150 sanno ka hor. Jirrida ama faracisii waxa uu noqonayeeen boqor, waxa aan aragna inu Masiixna aha boqor. Isku mid ahanshaha u dhaxeeya Masiix iyo jirrida way sii koraysay.

Nabi Sekaryaah… magacayadda Laanta

Nabi Sekaryaah (NNKH) waxa uu inoo sii waday sheekada. Waxa uu noola 520 BC, in yar kadib markii Yahuudu ku soo laabteen Yeresulaam ee aay ka soo baxeen Baabiloon,halkaasii oo aay dadka reer baarshiya ku xukumayeen iyaga.

The Prophet Zechariah in Timeline with other prophets of Zabur

 

 

(Waxa jiray Sekaryaah oo aan aheyn Nabi kaas oo loogu magac bixiyeey Nabi Sekaryaah, NNKH  oo aha Nabi Yaxye aabihi, Sekaryaah hore waxa uu noola 500 oo sanno ka hore intaan Nbai Sakeryaah dhalan sidaa daradeed  kan halkan lagaag hadlayaa waa Nabi Sekaryaah qudhisa kaas . Waxa tuusale ka soo qaada intee oo qof ayaa loogu magac daray Nabi Maxamed- NNKH)  Wakhtigaas  250 BC ayeey Yahuudu ka shaqeynayeen sidii aay macbadkood u dhisi lahayeen taasi oo aay dib u bilabeen ducooyinka wanqasha aha ee Nabi Haruun( NNKH) , ee aay walaalaha ahayeen Nabi Muuse (NNKH).

Nabi Haruun (NNKH) waxa uu aha wadaadka ugu sareeya diinta dadka reer Iraa’iil isaga fariciisa ayuunbana noqonayeey wadaadka ugu sareeya xaga diinta, wakhtiga waxa nabi Sekaryaah loogi yeedhi jiray Yashuuca. Wakhtigaas oo ah ila 520 BC Sekaryaah waxa uu aha nabi Yashuucana waxa uu aha wadaadka ugu sareeya xagga diinta. Halkan waxaad ka akhrida sida Ilaahay ula hdlay Nabi Sekaryaah isaga u waxyoonaya wadaadka diinta ugu sareeyay ee Yashuuca:

 ‘”Haddaba Yashuuca oo wadaadka sare ahow, maqal, adiga iyo saaxiibbadaada ku hor fadhiya, maxaa yeelay, iyagu waa niman calaamad ah, waayo, bal eeg, anigu waxaan bixin doonaa addoonkayga Biqilka ah.  Waayo, bal eeg dhagaxa aan Yashuuca hortiisa dhigay, isku dhagax ayaa waxaa ku yaal toddoba indhood. Rabbiga ciidammadu wuxuu leeyahay, Bal eeg, anigu waan xardhi doonaa xaradhkiisa, oo dalkaas xumaantiisana maalin qudha baan ku qaadi doonaa”.’ (Sekaryaah 3:8-9)

Mar labaad Laanta! Markan waxa loogu magacdaray ‘Adoonkayga’.  Sidaa awgeed wadaadka diinta ugu sareeya ee yashuuca waxa uu aha qeyb ka mid aha laanta.  Waxa uu aha calaamad. Laakin qaabke ayuu u aha? Oo maxya tahay u jeedada  ‘ maalin qudha’ ayaa Ilaahay idinka dul qaadi doona denbigiina. Aayadahan sii akhri.

“Oo haddana waxaa ii yimid Eraygii Rabbiga oo leh,  Kuwii maxaabiista loo kaxaystay waxaad ka soo waddaa Xelday iyo Toobiyaah iyo Yedacyaah, oo isla maalintaasba kaalay, oo waxaad gashaa guriga Yoosiyaah ina Sefanyaah oo ay joogaan kuwii Baabuloon ka yimid”

Ogsoonow Yashuuca magiciisu waxa uu ka mid aha magacayadda faraca ama laanta. Xasuuso waxa aaynu ku soo baranay  macne u sameynta iyo turjumada afka cibraaniyada sida loogu badalay Ingriiska.  Waxaynu akhrina ‘ Yashuuca’ waayo halkan waxa ayuu ku qornay turjumaad af Soomaaliyaha laakiin afka Yahuuda ee Cibraaniyada maxa lagu yidha? Halkan hoose ka eeg.

Yashuuca = Ciise labaduba waa isku macne marka la eegayo afka Cibraaniyada

 

 

Halkee buu ka Yimi Ciise?

Qur’anku wuxuu ku sheegaya Ciise (Ciise –Naxariis iyo nabad galyo korkiisa ha ahaatee)  sidatan ‘Almasiix’.  Tani Maxay la macno tahay?  Halkeebuu ka yimi? Maxay dadka kiristaanku ugu yeedhaan  Karaaysti. Masiix ma waxa uu la macno yahay  sida Karaaysti oo kale mise waa wax is burinaya ama la qalday? Sabuurada ayaa inooga jawaabaysa su,aalahan Muhiimka ah. Si kasta ha ahaatee,si aad u fahanto qodabadan waxaad u baahan tahay marka hore in aad akhrido ‘sidee baa Baabaylka loo turjumay?’  sida xogtan loogu isticmaalayo halkan.

Bilawgii Karaaysti’ 

Jaantuskan hoose waxaan raacay qaabka turjumaada sida ay sharaxday ee ah sida Baayblka loo turjumay? Laakiinse waxaan khaas ahaan  awooda saaray kalmada ‘Karaaysti’ee la isticmaalayo waayadan danbe injiilka ama axdiga cusub

‘ Ka La Doortay’= ‘ Masiix’= ‘ Kristos’
Kitaabka= Kitaabka Quduuska luuqada casriga ee manta.

Turjumaad magaca ‘Masiix’ waxa uu ka muuqda Cibraaniyadda iyo luqaadah cusub ee hada lagu turjumay.

Waxad arki kartaa  bilawgii luuqada Yuhuuda ee Sabuuradda in kalmadu ahayd Mashiyach’ kaas oo tilmaamaha luuqada qeexayo in uu yahay kii lasii saadaaliyay ama quduuska ahaa. Qaybo ka mida sabuuradda ayaa ka hadashay masiixa kali ah Laakiinse luuqada ingiriisa ee hadda (ama luuqadaha kale)  Kiristoos hadana waxaa loo sii turjumay in Giriiga laga soo miinguuriyo laguna turjumo ingiriisi (iyo luuqadaha kale casriga ah) sida Karaaysti  waa sida qaybta hoose lagu xusay #3 .sidaas oo ay tahay luuqada ingiriisiga karaaysti waxay leedahay cinwaanka lagu xusay dhanka sabuurada kaaso laga soo qaatay turjumid ahaan luuqada Yuhuuda lana keenay luuqada Giriiga hadana waxaa loo soo guuriyay. Sabuurada  waxaa si toosa loogu turjumay luuqadaha kale casriga si loo sii badiyo ‘Mashiych’ micnaheeda

Markaa Halkee ka yimi Masiixa Qur’anka?

Waxaan aragnay sida Karaaysti= Masiixa= kii la doortay kuwaas oo isku mid aad uga arki karto qaybo kala duwn oo kitaabka Baabaylka  laakiinse  sidee ayaa  Ciise ula xidhiidha Qur’anka? Si aan uga jawaabno su, Sawirkan hoose wuxuu sii balaadhinayaa qaabka uu ugu jiro Qur’anka kaas oo la turjumay afka Yuhuud iyo Giriiga ee Baabaylka .waxaad arki kartaa in aan ukala  qaybiyay afar oo kala ah #1 qaybta koowad laba qaybood .qaybta koowaad waxay la macno tahay sida loo qeexay asalkii hore Mashiyach ee afka Yuhuuda u sharaxayso. Jaantuskan hoosena wuxuu balaadhinayaa qaabka oo uu kujiro Qur’anku kaas oo la qorey ka dib qoraalka yuhuuda ka dib iyo Giriiga ka dib turjumaadiisa ee kitaabka Baabaylkawaxad arki kartaa in kalmada ‘mashiyach in loo turjumay (i.e si la macno ah) Qur’anka sida Masiix. Intaa ka dib markii dadka ku hadla Carabiga waxay u badaleen kalmada sida ingiriisiga hadana waxay dib ugu turjumeen sida ay tahay Masiih

Habka Turjumadu  waxay ina tusaysaa  kii la doortay =Masih=Messiah=karaaysti

Markaaan eegno asalka ogaanshaha waxaynu arki karnaa in ay dhamaan isku mid yihiin cinwaanka iyo dhamaan macnahooda oo idil sida tirade 4= Afar (four ingliish) =Kuwaatar(faransiis) 6-2 = 2+2.

Ciise waxaa la rajaynayay qarnigii koowaad

Marka loo eego ogaanshahan,bal aan samayno indho indhayn dhanka Kitaabka (Injiil) halkn hoose waxaa ah sida Boqor Herod uga falceliyay  markii nimankii xikmada ee ka yimi dhanka Bari ay u yimaadaan si ay u eegaan boqorka Yuhuuda ,qaybta ugu caaansan ee dhalahsada sayid ciise Masaxiix(NNKH) la ogaysiisay  , bilawgii Ciise, in kastoo si gaara ayna u khaysayn Ciise (NNKH).

Goortuu boqor Herodos waxan maqlay, ayuu welwelay, isaga iyo reer Yeruusaalem oo dhan. Oo intuu isu ururiyey wadaaddadii sare iyo culimmadii dadka oo dhan, ayuu weyddiiyey meeshii Masiixu ku dhalan lahaa. (Matayos 2:3-4)

Waxaad arki kartaa fikrada ah in Ciise mar horeba si mujtamaca loo aqbalay sida Herod iyo la taliyayaashiisii dhanka diinta xataa ka hor inta aanu ciise dhalan(NNKH)  waxaana loo isticmaalay halkan isagoon isaga si gaara loogu xidhiiidhinayn maxa yeelay ,sida aan kor ku xusnay ciise wuxuu ka yimid Sabuurada(psalms) taas oo la qorey boqolaal sano ka hor axdigii Nabi Dauud (NNKH) waxaana si guud uwada akhriyeen yuhuuda qarnigii 1aad sida (boqor Herod)  ee Giriiga, Ciise wuxuu (uuna hada yahay) cinwaan,maaha magac waxaana halkan ku burinaynaa  fikradaha khaldan ee laga aaminsan yahay in kelmada KARAAYSTI tahay wax dadka kirstaanku sameeyay ay tahay sida boqortooyadii Roomaanka KONISTANTIIN  300 dhimashii ciise ka ee ay baahisay filmka sida Da Vinci Code. Cinwaankaasina wuu jirey boqolaal sano ka hor kirisaanka ama  boqortooyadii konistantiin iman xukunka..

Sida loogu sii sheegay Karaaysti’ Sabuurada 

Aan eegno sida ay u dhacday sii sheegista karaaysti sabuurada (psalms) kaas oo uu qorey Nabi Daauud (NNKH)  1000 sano ka hor Ciise aadna uga sii fog dhalahshada Ciise (NNKH) dhexdeeda

2 Boqorrada dhulku col bay u taagan yihiin, Taliyayaashuna waxay u wada tashadaan Rabbiga iyo Masiixiisa, iyagoo leh, Silsiladahooda aan gooyno Oo xadhkahoodana aan iska fogayno. Kan samada fadhiyaa wuu qosli doonaa, Oo Sayidku iyaga wuu ku majaajiloon doonaa.….”. (Sabuurada 2:2-4)

Sabuurada 2 Psalm 2 of Zabur  ayaa u akhrinaysa sidan (waxaan u dhigaynaa sida loo turjumay kirstos waxaad arki kartaa  Karaaysti cinwaanka sida loo

Hadda waxaad arki kartaa  Karaaysti sida akhristaha qarnigii koowaad u haystay .iyo turjumada danbe in ay wali isku macno:

Boqoradda aduunku waxay awood ayeey dhulka ku haystan… Waxayna ka diideen amarada Rabbiga iyo Ciise Masiix… Ilaaha samada fadhiya aad ayuu ula yaaba;  Ilaahay wuu burburiya boqoradda isku daya inay kibran…. Waxanu leyahay , “ Waxan dejiyeey boqorka  meesha Zion, buurta barakeysan… (Sabuurarda 2).

Laakiinse  Zabur (Psalms) ayaa sii iftiiminaysa in ay tani imanyso mar walba Karaaysi ama Masiii waxaan is dhinac dhigay sidii looga turjumay mid sida Karaaysi iyo mid sida Masiixa markaa waad arki kartaa halkan

Sabuurada  132- ee cibraaniyada Sabuurada  132 – ee Septuagint Sabuurada 132 lagu turjumay afka carabiga
Yaa Allah adoonkaagii Daa’uud dartii ha diidin ka la doortay,Alleh waa u dhaartay Daauud  dhaar la hubo taas oo burayn mid ka mid ah qoyskaaga ayaa ku dhaxli doona halkan waxaan ka yeeli doona una samayn doona iftiin kaas oo ah kii la doortay’’Yaa Allah adoonkaagii Daa’uud dartii ha diidin ka la doortay,Alleh waa u dhaartay Daauud  dhaar la hubo taas oo burayn mid ka mid ah qoyskaaga ayaa ku dhaxli doona halkan waxaan ka yeeli doona una samayn doona iftiin kaas oo ah karaaysti ’’Yaa Allah adoonkaagii Daa’uud dartii ha diidin ka la doortay,Alleh waa u dhaartay Daauud  dhaar la hubo taas oo burayn mid ka mid ah qoyskaaga ayaa ku dhaxli doona halkan waxaan ka yeeli doona una samayn doona iftiin kaas oo ah Masiix’’

Waxaad arki kartaa in sabuurada 132 in ay ay ka hadlayso mustaqbalka waxaa dhacaya sida sadaro badan oo kusaabsan  Tawraad iyo sabuurada.waa muhiim in la xasuusnaado  marka aad qiimaynayso sii saadaalinta . way cadahay in  sabuurada sii muujinayso ama sheegayso saadaalin  xataa iyadoo la eegayn kitaabka injiilka .Herod wuu ka war hayay in Nabiyadii axdigii hore ay sii sameeyaeen saadaalin qofka imanaya ‘Karaaysti” taas oo sabab u ah sida uu diyaar u ahaa magacaabistiisu.waxaa kaliya oo u baahnaa in la taliyaaashiisu u sharaxaan goorta ay tahay soo bixitaankiisu maxaa yeelay sabuurada si fiican uma aqoon , yuhuudu way ogaayeen in ay sugayaan Masiix ama (Karaaysi)  sida xaqiiqdu tahayna iyagoo og ay isdiidsiiyeen wixii subaarada iyo kitaabadii hore sii sheegen

Saadaalintii Tawraad iyo Sabuurada

Xaqiiqda Tawraad iyo sabuurada ee ay sii daadaaliyeen mustaqbalka  in ay la mid tahay albaab qufulan oo kale ,qufulka waxa loo sameeyay qaab ah in fure gaar ah oo kali ah furi karo.sidaas oo kalena axdigii hore waa sida qufulkaas oo kale .waxaan ku aragnay mar hore qoraalada in waaq dhicii waynaa ee Ibraahim(NNKH) iyo sidii loogu sii gudbiyay Musa(NNKH) iyo wiilka ka dhalan doona gabadha bikrada ah..